Wat is een mediahype?

Het woord ‘mediahype’ is vrij nieuw. In de Dikke van Dale van 1995 wordt het woord nog niet vermeld. Tegenwoordig lijkt de ene hype nog niet voorbij, of de volgende komt al aanwaaien. Maar wat is nu precies een mediahype? Ook vertelt Steven de Jong, oprichter van de BRR, hoe hij een hype ‘uitbuitte’.

Door Yasmine Esser

Journalistiek docent Peter Vasterman is een specialist als het gaat om mediahypes. Hoewel mediahypes al langer bestonden, heeft hij de precieze definitie vastgelegd in zijn boek ‘Mediahypes’ uit 2004, waarmee hij promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. Vasterman: “Een mediahype is een mediabrede, snel piekende nieuwsgolf die één gebeurtenis als startpunt heeft en die voor het grootste deel het gevolg is van zichzelf versterkende processen bij de nieuwsproductie.” Een mediahype begint altijd bij een kerngebeurtenis, een key event. Daarna ontstaat er een plotselinge nieuwsgolf. Maar daarbij is vaak meer sprake van nieuws maken door het verslaan van de opwinding over de kerngebeurtenis, dan nieuws over de kerngebeurtenis op zich. Vaak is de key event te klein om over te blijven berichten en dus peilen media zelf meningen, gaan op onderzoek uit, ontdekken soortgelijke situaties en vergelijkbare gevallen (dit noemt Vasterman de key construction). Daarbij hollen ze massaal achter elkaar aan. Waarom media dat doen? Vasterman spreekt van angst. De media zijn bang om iets te missen. Dit heeft ook te maken met geld en verkoopcijfers.

Iemand die ervaring met mediahypes heeft, is Steven de Jong. “Ik haakte in op de mediahype van de domeinkapingen om een boodschap in de wereld te krijgen die anders nooit opgepikt zou worden. Ik gaf journalisten iets nieuwswaardigs en daarin verpakte ik mijn boodschap. De mediahype bleek voor mij de perfecte route om mijn boodschap in de krantenkolommen te smokkelen,” vertelt hij. Steven de Jong is oprichter van de BRR (Burgerlijke Raad voor het Regeringsbeleid). Hiervoor bracht hij het manifest ‘Van Kloof naar Klik’ uit, startte het debatproject Lastvandeburger.nl en deed undercover onderzoek bij 450 gemeenten naar hoe zij plannen van burgers behandelen. Momenteel werkt hij als webredacteur voor NRC Handelsblad. Steven verdiepte zich in het verschijnsel mediahypes en schreef er een aantal artikelen over. Maar belangrijker is zijn ervaring in de praktijk. “Mijn eerste project ‘Van Kloof naar Klik’ werd meteen opgepikt door het ANP, kreeg aandacht in vrijwel alle landelijke dagbladen, in een tiental regionale dagbladen en leidde tot interviews in tijdschriften.” Dit terwijl zijn project zelf helemaal niet zo nieuwswaardig was. “Ik wilde mensen enquêteren over hoe zij via internet invloed willen uitoefenen op beleid. Voor mij een spannend onderwerp, maar voor het grote publiek doodsaai natuurlijk.” Met zijn kennis over mediahypes smeedde Steven een plan. “Ik heb het manifest weken laten liggen en wachtte totdat ‘mijn onderwerp’ in het nieuws zou zijn. Daarop zou ik dan inhaken. Op een gegeven moment hoorde ik van het fenomeen domeinkapen. Janpeterbalkenende.nl was gekaapt en werd nieuws. Ritaverdonk.nl was gekaapt en werd nieuws. Dus toen dacht ik: Hoe gaat dat ‘kapen’ eigenlijk?” Steven besloot om in te haken op deze mediahype en de domeinnaam Benbot.nl te kapen. En het werkte. Al na enkele uren stond het op de website Nu.nl. Er zat volgens Steven wel een keerzijde aan deze ‘hit-and-run’-actie. “De media hadden meer aandacht voor de domeinkaping, dan waar het mij echt om ging: het dichten van de democratische kloof via internet.” Toch leverde het veel reacties op op zijn manifest. “Ja, je raadt het al,” zegt hij. “Het resultaat heb ik gepubliceerd op Benbot.nl en Laurensjanbrinkhorst.nl.”

Volgens Steven de Jong, zijn het juist individuen en organisaties in de samenleving die een mediahype doelbewust voeden. “Iedereen die er belang bij heeft om op een bepaald nieuwsitem mee te varen, zal zich melden bij journalisten.” Hij noemt mediahypes liever een soap dan een rage. “Een mix van werkelijkheid en fictie. Een verhaal wat mensen willen lezen, en volgen, met cliffhangers.” Een mediahype ontstaat volgens hem omdat iedereen een graantje wil meepikken. Of hypes specifiek iets van de laatste tijd zijn durft hij niet zo te zeggen. Wel benadrukt hij de toename van het aan aantal media. “Hoe meer kranten, programma’s, tijdschriften, blogs; hoe groter de kans op mediahypes. De opkomst van internet speelt natuurlijk mee. Internet is een vijver van bronnen. Hét beste klimaat voor mediahypes.”

In het boek ‘Mediahypes en moderne sagen. Sterke verhalen in het nieuws,’ onder redactie van Peter Burger en Willem Koetsenruijter, wordt gesproken over gevolgen van mediahypes. Zo kan de politiek bijvoorbeeld met echte maatregelen komen bij een probleem dat helemaal niet bestaat. Denk hierbij aan de discussie over de Grote Donorshow. Ook hebben ze het over mass psychogenic illness en collectieve waanvoorstellingen. Bijvoorbeeld bij de Bijlmerramp. Mensen werden ziek van giftige stoffen uit het vliegtuig die er, na nader onderzoek helemaal niet bleken te zijn.

Het oorspronkelijke probleem kan door een mediahype verergerd worden, denkt Steven. Als voorbeeld noemt hij Fitna. “Wilders heeft al die tijd eigenlijk gewoon zijn mond gehouden. Zijn zwijgen bracht de media op hol. Sommige journalisten vonden het blijkbaar nodig het onheil erger voor te stellen dan het ooit zou kunnen zijn. Hier was denk ik echt sprake van een rage gecreëerd door de media. De onrust vooraf wakkerde gevoelens in de samenleving aan die de overheid niet meer in de hand kon houden. Dat terwijl het filmpje op zich niet echt aanstootgevend was.” En hoe kunnen we nou zo’n mediaramp voorkomen? Meer zelfreflectie voor media? “We kunnen er weinig aan doen,” zegt De Jong. “Mensen willen spannende dingen in de krant lezen. Het is de verantwoordelijkheid van de journalist. Wie als journalist zoveel mogelijk krantjes wil verkopen, moet daar vooral in meegaan. Wie als journalist situaties wil duiden, alleen aan urgente zaken aandacht wil besteden, moet zijn neus ervoor ophalen.”

Yasmine Esser is een studente journalistiek