Na God, moet nu ook de ziel eraan geloven. Allemaal hersenspinsels

Je kunt erop trappen, ermee onder je arm lopen, haar aan de duivel verkopen of er je mate van geluk mee uitdrukken. De ziel: cultureel verankerd en onlosmakelijk verbonden met existentie. Wetenschappelijk blijft het bewijs echter uit.


Eén van de meest concrete zielsexperimenten staat op naam van Duncan MacDougall, een Amerikaanse arts die in 1907 stervende patiënten met bed en al op een weegschaal plaatste. Na het intreden van de dood zou het lichaam 21 gram verliezen. Het gewicht van de ziel, aldus MacDougall.

Een flutonderzoek, bleek later, want niet reproduceerbaar. Toch is de ziel nog steeds bron van serieuze studie, vooral in descriptieve zin. Het aprilnummer van Filosofie Magazine is er geheel aan gewijd. Interessant is het debat tussen arts-filosoof Bert Keizer en hersenonderzoeker Dick Swaab, auteur van Wij zijn ons brein. Een fragment:

Swaab: “Opgevat als datgene wat jij echt bent, wat onstoffelijk is en toch 21 gram zou wegen en wat na je dood blijft voortbestaan, is de ziel een misvatting. De geest – opgevat als datgene waarin je je bewustzijn kent – bestaat wel, maar die blijft niet bestaan na de dood. De geest is puur het resultaat van het brein. Wij mensen hebben tijdens de evolutie meer brein gekregen dan strikt noodzakelijk voor het besturen van ons lichaam, en dat extra produceert de geest.”

Keizer: “Ik wil aan het begrip van de ziel juist vasthouden omdat je daarmee gelovigen binnenboord houdt. Als je de ziel verwerpt, ben je die hele groep kwijt en denken ze dat een gesprek als dit niet over hen gaat.”

Swaab: “Jij houdt dus vast aan de ziel uit praktische overwegingen?”

Keizer: “Inderdaad. Ik wil gelovigen erbij houden. Vervolgens laat ik natuurlijk wel zien dat er geen reden is om aan te nemen dat die ziel na de dood blijft bestaan.”

Swaab: “Zo’n slecht karakter heb ik niet. Ik zeg gewoon waar het op staat: de ziel is onlosmakelijk verbonden met het geloof in leven na de dood, en dat geloof berust nergens op.”

De wetenschap neigt er tegenwoordig naar om alles te reduceren tot de werking van de hersenen, zegt filosoof Gerard Visser in een interview verderop. “Of, vollediger: de samenwerking tussen de hersenen en andere delen van het lichaam, de zintuigen, het zenuwstelsel. Maar dat kun je niet aan het begin zetten. Wij zijn geworden wat en wie we zijn in antwoord op een omgeving. Wij hebben ogen ontwikkeld dankzij het licht. Reductionisten vergeten de omgeving.”

Journalist Marc van Dijk werpt tegen dat reductionisten de omgeving toch juist als een bepalende factor zien, in het spoor van Darwin. “Tot op zekere hoogte wel”, geeft Visser aan hem toe. “Ze hebben oog voor het feit dat we ons ontwikkelen in voortdurende aanpassing aan de omgeving. Maar een fundamentele bezinning op wat die omgeving behelst, tref je in het darwinisme niet of nauwelijks aan.”

http://www.youtube.com/watch?v=G4vcJ6pcGAg

Anders dan dieren, zo redeneert Visser, is de omgeving voor de mens niet alleen het hier en nu waarin we reageren op dreiging of zelf dreigen. “Wij mensen staan ook open in de tijd. In filosofie en wetenschap mogen we doorgaan voor het rationele dier, in religie en poëzie staan we van oudsher toch veeleer te boek als sterveling. Waarom? Omdat we ook openstaan voor het niets, voor de dood die ons wacht. Weidser nog dan door de natuur of zelfs het heelal zijn wij omgeven door ons eigen raadsel.” Wij zijn materie die zichzelf bewust is geworden, verklaart Visser. “Dat is een groter raadsel dan louter materie.”

Koester de ziel, zelfs als ze niet bestaat

Hoewel ongrijpbaar, heeft het zielsgeloof een uiterst praktische functie. In het christendom maakt het onderdeel uit van een systeem van beloning en straf. Wie deugdzaam leeft, verzekert zijn ziel van een plekje in de hemel. Verwaarloosde zielen branden in de hel. Bijbelboeken helpen de stervelingen hun zielen veilig te stellen.

Alain de Botton, auteur van Religie voor atheïsten, pleit daarom voor een secularisering van het zielsbegrip. Filosofie Magazine publiceerde een uittreksel van zijn boek. “Hoewel we een andere kijk mogen hebben dan het christendom op de specifieke behoeften van onze ziel, kunnen we moeilijk om de onderliggende gedachte heen, die niet minder relevant lijkt voor de seculiere dan voor de christelijke wereld: in ons dragen we een kostbare, kinderlijke, kwetsbare kern, die we zouden moeten voeden en koesteren op zijn veelbewogen reis door het leven.”

De mens is een machine, zei Lamettrie in 1748

Filosofie Magazine bevat een kleine geschiedenis van de ziel. Van de klassieke Plato (“Het lichaam is de kerker van de ziel.”), via de zeventiende-eeuwse Descartes (“Cogito ergo sum.” – ik denk, dus ik ben) tot Swaab (“Wij zijn in essentie ons functionerende brein.”). Toch is het idee van de ziel als breinproductie niet van de laatste jaren. De Franse verlichtingsfilosoof Julien Offray de Lamettrie betoogde in de achttiende eeuw al dat al ons denken en voelen tot eigenschappen van materie zijn te herleiden.

Een empirisch inzicht, zo blijkt uit een bespreking in het tijdschrift. “Als legerarts had hij tijdens een veldtocht koortsaanvallen met hallucinaties gehad. Wanneer de effecten van het lichaam op de ziel zo sterk zijn, leek het Lamettrie onmogelijk dat er een onstoffelijke ziel bestaat die het lichaam controleert.”

De autoriteiten voelden zich nogal geprovoceerd door zijn publicaties. Het Franse parlement verbood de verspreiding van De natuurlijke geschiedenis van de ziel (1745) en hij zag zich genoodzaakt Holland te verlaten na de publicatie van De mens een machine (1748). De mens is niet meer dan een waarnemend en invoelend lichaam, betoogde Lamettrie. Weliswaar ingewikkelder dan een dier, maar niet wezenlijk anders. “Ziel is een leeg woord.”

Gepubliceerd: NRC