De kier tussen het allerindividueelste en publiek burgerschap

Het recht moet zijn beloop hebben, behalve als het even niet uitkomt. Dat is het centrale thema in Het Diner, de nieuwste roman van Herman Koch over wat ouders kunnen doen als ze erachter komen dat hun kind betrokken is bij een onopgelost misdrijf.

Het gespreksonderwerp in (of tijdens) Het Diner is het gegeven dat de tieners Michel en Rick een zwerver hebben mishandeld en ‘per ongeluk’ in de brand hebben gestoken. Maar die dakloze wordt voor het gemak ontmenselijkt (“ze stonk”). Het echte probleem blijkt een uitzending van Opsporing Verzocht te zijn, waarin alleen de ouders hun kroost herkennen. En, nog vervelender, het voornemen van één van de ouders om aangifte te doen.

Doofpotbewakers

Het succes van het Het Diner (2009, Anthos) is mede te danken aan het hoge ‘Wat zou u doen?’-gehalte. Maar verontrustender is juist datgene wat Koch zijn personages laat doen. Van de vier eerzame burgers (de ouders van de twee ontspoorde neefjes), laat de auteur er drie transformeren in gewetenloze doofpotbewakers. Een getuige wordt uit de weggeruimd, er wordt zwijggeld betaald en tot overmaat van ramp besluit de ene ouder de andere (haar zwager en vader van het medeplichtige neefje Rick) zodanig in het gezicht te verminken dat hij afziet van publieke onthulling.

Altruïsme of egocentrisme

En daar komen we bij het minder ‘herkenbare’ deel van het verhaal. Die zwager is niet iemand zoals u en ik, maar een politicus: één die kans maakt op het premierschap. Geen ‘gewone burger’, maar de vereenzelviging van ‘de publieke zaak’. Veelzeggend is daarom deze quote, uitgesproken door Serge Lohman, de vader én veelbelovende politicus: “Ik zie mezelf al staan, straks op het bordes, met de koningin en de ministers. In de wetenschap dat er elk moment, op willekeurig welke persconferentie, een journalist zijn vinger op kan steken.’”

In het belang van het land wil hij zich daarom terugtrekken als lijsttrekker. Een daad die hij spoedig zal bekendmaken op een persconferentie. Puur altruïsme, zou je denken. Maar de ‘gewone ouder’ Claire ziet dat anders: “Serge, blijf nou eens reëel. Er is helemaal niets. Er is niemand gearresteerd. Er zijn zelfs geen verdenkingen. Alleen wij weten wat er is gebeurd.”

Wat de politicus van plan is, vindt zij allesbehalve zelfopoffering. “Eigenlijk bedoelt hij niet een geheim, maar een schandaal. Het lijkt allemaal heel nobel, maar het is in feite puur egocentrisme”, zegt ze tegen de andere ouders waarmee ze een complot beraamd om te voorkomen dat de publieke figuur Serge Lohman alles uit de doeken gaat doen op zijn persconferentie.

Goed burgerschap

Zo beschouwd gaat het boek over goed burgerschap. De gewone man die aan de samenleving verantwoording heeft af te leggen. Of abstracter: de opoffering van het private voor het publieke belang. Het gaat over de vrijwillige onderwerping aan het recht. Toch brengt Koch dat dilemma niet zachtzinnig voor het voetlicht. Hij heeft het niet over sjoemelen met de aangifte inkomstenbelasting, maar over het verhullen van een moord. De ruimte tussen ‘Wat zou u doen?’ en ‘Wat zou u moeten doen?’: dáárover gaat dit boek. En waarschijnlijk ook veel cold cases.

Gepubliceerd: NRC