Breivik voelde zich gecensureerd. Zijn media verantwoordelijk voor zijn radicalisering?

Anders Breivik is niet alleen terrorist, maar ook iemand die zijn mening onderbouwde met een manifest van 1.500 pagina’s. Opvattingen die, zo merkte hij, door de reguliere media genegeerd worden. Hij wond zich op over de strenge censuur op krantensites.


De journalistiek, volgens hem een kliek van ‘culturele marxisten en multiculturalisten’, zag hij als de vijand. Mensen die een “functionerend democratisch systeem” onmogelijk maakten.

‘Het is geen mensenrecht om gehoord te worden’
Breiviks geweldseruptie maakt het moeilijk hem nog serieus te nemen, maar dat neemt niet weg dat hij hier een punt heeft. Links- en rechts-extremisten hebben inderdaad nauwelijks een stem in het publieke debat. Hun commentaren worden veelal geweigerd door opinieredacties en moderatoren van discussiefora op krantensites. Deze censuur drijft extremisten naar fora waar ze nog verder radicaliseren, tussen gelijkgezinden van wie  ze geen tegenspraak krijgen. Fora die alleen door henzelf en inlichtingendiensten gelezen worden.

In zijn manifest wordt Esten O. Sæther, online uitgever van de krant Dagbladet, geciteerd. “Het is geen mensenrecht om gehoord te worden”, zegt de verantwoordelijke voor het moderatiebeleid. “Het vereist een bepaald minimum aan sociale intelligentie om te mogen deelnemen aan het publieke debat.” Vervolgens citeert Breivik het commentaar van zijn favoriete blogger Fjordman. “Dagbladet begrijpt niet waarom zoveel mensen genoeg hebben van moslims en hun eisen. Eveneens ziet de krant niet in dat ze fout was in het benoemen van de positieve effecten van moslimmigratie. Laat staan dat ze zich geëxcuseerd heeft voor het demoniseren van de rechtse Vooruitgangspartij.”

‘Moe van ideologische censuur’
Verderop in het manifest zegt Breivik dat hij “moe” is van ideologische censuur. Het is volgens hem onmogelijk om een “eerlijke evaluatie” van het multiculturalisme te maken, zonder het gebruik van “beledigende woorden”. Breivik gelooft er niet in dat de gevestigde media ooit zullen veranderen. Hij stelt daarom de oprichting van een conservatieve krant voor en motiveert dat als volgt: “Wij, de culturele conservatieven, hebben een oceaan van bloggers en schrijvers. Maar we slagen er niet in de censuur, die gehandhaafd wordt door onze vijand, te doorbreken en de massa te bereiken.” Die drang naar het bereiken van de massa verwoordt hij ook in zijn inleiding: de 32-jarige Noor vraagt zijn lezers om één gunst; het document verspreiden onder zoveel mogelijk mensen. De aanslag noemde hij een marketingmethode om het manifest onder de aandacht te brengen.

Het publieke debat was in Breiviks ogen alleen voorbehouden aan de gematigden. Daarin heeft hij niet helemaal ongelijk. Ook NRC Handelsblad hanteert een zogeheten ‘netiquette‘. Enkele regels: “Iemands levensovertuiging, etniciteit of geaardheid op grievende wijze betrekken in een discussie is niet toegestaan. Dreigen met of oproepen tot geweld is niet toegestaan. Ook niet ‘voor de grap’.” De oproep tot het deporteren van moslims, zoals Breivik deed op het blog Gates of Vienna, zou daarom nooit ontsloten worden op nrc.nl. Niet alleen omdat zulks in de strafrechtelijke sfeer komt, maar ook omdat NRC een signatuur heeft te bewaken. Niet zelden klagen lezers, terecht of onterecht, over reacties van anderen.

‘Bewaken menswaardige discussie belangrijker dan ooit’
Kort na de aanslagen zei de Noorse premier Jens Stoltenberg dat het land dit drama alleen te boven komt met “meer democratie”. Daarmee pleitte hij voor het behoud van een open samenleving. De grens ligt bij geweld, benadrukte hij. “We moeten extreme standpunten en meningen – die compleet legaal en legitiem zijn om te hebben – bijzonder duidelijk onderscheiden. Wat niet legitiem is, is te proberen deze extreme standpunten door te voeren door geweld te gebruiken.” Tegelijkertijd stelde hij een “open samenleving” gelijk aan een “tolerante samenleving”. Daar zit een tegenstrijdigheid in. Houdt meer democratie bijvoorbeeld in dat we tolerant moeten zijn tegenover intoleranten?

De Noorse krant Aftenbladet doet op de opiniepagina nu aan zelfreflectie. Het censuurbeleid, zo stelt redacteur Torbjørn Kindingstad, leidt misschien tot het radicaliseren van duizenden mensen die geen stem krijgen in het publieke debat. Hij erkent dat vele opinies van neonazi’s en xenofobe groeperingen worden afgewezen. “Niet noodzakelijkerwijs vanwege hun mening, maar vaak als gevolg van hun formuleringen en buitensporige claims die niet bewezen kunnen worden.”

Media zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun uitgave, argumenteert de redacteur: ook voor de opiniestukken en de reacties op de website. Kindingstad vindt dat de krant weliswaar een plaats moet bieden voor pluriform debat, maar ook een set van waarden heeft te respecteren. “Het bewaken van een menswaardige discussie is nu noodzakelijker dan ooit”, besluit hij. Inlichtingendiensten adviseert hij om rechts-extremistische fora beter te controleren.

Zo bezien heeft de terreuraanslag van Breivik ook op dit punt een averechts effect. De Main Stream Media, zoals hij zijn vijand noemt, staat nu nog huiveriger tegenover extremistische opvattingen. En de weblogs die Breivik zo graag bezocht, zitten nu in het defensief. Zij distantiëren zich van de aanslagpleger. Een enkeling heeft besloten helemaal met bloggen te stoppen.

Gepubliceerd: NRC