Als Breivik nihilist was, zou zijn aanslag minder impact hebben

Of de aanslag van Anders Behring Breivik ook ideologisch slaagt, hangt af van de ontwikkeling in het publieke debat. Anoniem wordt op internet al gesympathiseerd met de terrorist. En voor links is het schieten op open doel: de PVV wordt verdacht gemaakt. Onbedoeld krijgt de Noorse extremist zo zijn zin.


Maar het is ook niet verstandig om Breivik af te schilderen als gevaarlijke zonderling, betoogt het hoofdredactioneel commentaar van NRC Handelsblad vandaag. Hij kan niet gereduceerd worden tot een psychiatrische categorie. “Dat verklaringsmodel heeft waarde, maar miskent dat hij ook in een maatschappelijke context heeft geopereerd.”

Spiegelbeeld van links terrorisme
Breivik had het namelijk gemunt op de bestuurlijke top én de jeugd van de regerende Arbeiderpartiet, ofwel de sociaal-democratie. Een politieke stroming die Breivik verwierp vanwege het moderne multiculturalisme. “De aanslagen in Noorwegen zijn zo het spiegelbeeld van het linkse geweld in Europa en Amerika van de jaren zeventig”, vervolgt het commentaar. Die analogie biedt aanknopingspunten voor de bestrijding ervan. “In de tijd van de Rote Armee Fraktion vervaagde, in het heetst van de strijd, weleens het onderscheid tussen daders, sympathisanten en onschuldige burgers die ook uit linkse ideologische bron hadden gedronken. Na de moorden op Fortuyn en Van Gogh gebeurde dat in Nederland soms ook. Nuchtere analisten in Duitsland bleven de verschillen echter zien. En ze hadden succes. De RAF werd langzamerhand ontmanteld.”

Als een moslim een aanslag pleegt…
NRC’s ombudsman Sjoerd de Jong neemt het de media, waaronder zijn eigen krant, kwalijk dat er vrijdagavond na de aanslag meteen gespeculeerd werd over moslimterrorisme. En toen eenmaal bleek dat het om een blonde Noor ging, het journaille verviel in neutrale termen als eenling, schutter en massamoordenaar. “Dat is hij inderdaad”, geeft de ombudsman toe. “Maar hij is ook: een politieke terrorist. Zijn motief is, blijkens zijn manifest, ideologisch (oorlog tegen multiculturalisme en de islam) en zijn doelen waren politiek: het dodelijk treffen van een politieke tegenstander en het in gang zetten van een conservatieve revolutie.”

Hoe dan ook lijkt Breivik zijn zin te krijgen. De aanslag was een marketingmethode om zijn manifest onder de aandacht te krijgen, media citeren er gretig uit en links geeft rechts de schuld. Of zelfs andersom: Elsevier-columnist Afshin Ellian weet het zelfs zo te draaien dat Breivik onbedoeld in de greep is gekomen van de politieke islam die hij bestreed.

Houd anderen niet verantwoordelijk voor terreurdaad…
Kalmerende woorden kwamen van D66-Kamerlid Boris van der Ham. Op Joop.nl noemt hij het verdacht maken van ideologieën een idiote reflex. “Juist mensen die terecht kritisch zijn op de veralgemeniseringen van Wilders moeten juist het goede voorbeeld geven. Mensen zijn altijd verantwoordelijke voor hun -eigen- daden. Dus als iemand geweld pleegt geïnspireerd door de Bijbel, de Koran, het Communisme, Conservatisme of wat dan ook, dan houden we niet alle anderen die hier aanhanger van zijn verantwoordelijk voor zo’n daad.”

Een prachtige gedachte, die navolging verdient: al is het maar om de vrede te bewaren. De vraag is echter of die nuance radicaliserende individuen ervan weerhoudt het manifest van Breivik serieus te nemen. Sterker, of ze stoppen waar ze mee bezig zijn: extreem-rechts is namelijk goed georganiseerd op internet. “Er zijn allerlei fora waaruit een paranoïde angst blijkt dat de moslims in Europa de zaak overnemen”, zo citeert redacteur Marc Leijendekker de directeur van het Noorse Centrum tegen Racisme, Kari Partapuoli.

Misschien helpt het als politici, dominees en imams de terroristen die hun leer kapen wegzetten als psychopaten. Zolang geheime diensten ondertussen de donkerste, ideologische hoekjes van het internet maar afspeuren, is dat misschien het beste recept voor een ontspannen samenleving. Het alternatief is de polarisatie die Breivik voorstaat.

Gepubliceerd: NRC