‘Breivik was fan van mij, maar als schrijver ben ik niet verantwoordelijk’

Demograaf Phillip Longman denkt dat liberale, matig reproducerende samenlevingen onder druk van immigratie terug zullen vallen op patriarchale, religieuze gemeenschapsvormen. Dit ter behoud van ras en cultuur. De Noorse terrorist Anders Breivik was een fan van zijn werk, en handelde er mogelijk naar.

Dat gegeven bracht Longman, lid van de vooraanstaande denktank New America Foundation, tot drie dagen studie op Breiviks “perverse Google-manifest”. In het tijdschrift Foreign Policy deed de wetenschapper gisteren verslag van zijn bevindingen.

Aanslag heeft mogelijk een primitieve oorsprong
Maar eerst even dit: wat Longman denkt dat er met bepaalde samenlevingen gaat gebeuren, betekent niet dat hij die ontwikkelingen ook wenst. Eigenlijk voorspelde hij dat er iemand als Breivik tot het uiterste zou gaan.

Zo bezien was Breivik de ideologische uitkomst van Longmans biologische en statistische theorieën. De wetenschapper redeneert vanuit de leer van Darwin, waarin de overleving van de soort uiteindelijk de belangrijkste ‘waarde’ is. Een zaak die volgens hem onder druk staat in Westerse verzorgingsstaten.

Daarvoor geeft hij in zijn werk een simpele verklaring: de grote gezinnen van moslimmigranten geven autochtonen het gevoel dat zij en hun beperkte nageslacht in de verdrukking komen. Het verwondert Longman daarom niet dat Breivik zich zo afzette tegen de vrije seksuele moraal van de Noren, het feminisme en het multiculturalisme. Om deze redenen: buitenechtelijke kinderen vallen buiten de groep, de vrouw moet in de eerste plaats voor nageslacht zorgen en geslachtgemeenschap met iemand van een ander ras of cultuur ondermijnt de inheemse soort.

Hoewel Breivik niet door en door christelijk was, zag hij wel de noodzaak in om cultureel conservatief, met een religieus randje, te worden. De ironie wil dat hij op die manier in de buurt kwam van het islamisme dat hij zo verfoeide. Breivik werd langzaam maar zeker een ‘Osama bin Laden’, in denken en doen.

Breivik in de traditie van de Ku Klux Klan
De Noorse aanslagpleger citeerde uit Longmans essay The Return of Patriarchy, dat in 2006 werd opgenomen in Foreign Policy. Dezelfde gedachte werkte Longman eerder uit in zijn boek The Empty Cradle: How Falling Birthrates Threaten World Prosperity and What to Do About It (New York: Basic Books, 2004).

Longman zegt het niet met zo veel woorden, maar waar hij voor waarschuwde (een opleving van eugenetisch denken) heeft Breivik bevestigd: de Noor vermoordde multiculturalisten in de veronderstelling dat hij hiermee de migratie van moslims zou kunnen stoppen. Tegelijkertijd zou hij op die manier, via een manifest, zijn punt maken: het hervatten van de christelijke strijd tegen de islam.

Wat de wetenschapper vreesde kwam dus uit: samenlevingen waarin autochtonen zich minder snel voortplanten dan allochtonen kunnen het wreedste in mensen losmaken. Longman plaatst Breivik daarom in de traditie van de Ku Klux Klan, de racistische groepering die telkens weer opleefde als blanken zich bedreigd voelden door ‘anderen’. Europa lijdt nu aan zulke reactionaire sentimenten, meent Longman. En Breivik is hier het exponent van: iemand die zich tot het uiterste geroepen voelde.

Risico op slechte invloed
De wetenschapper heeft echter geen hoge pet op van Breiviks intellectuele capaciteiten. Hij ziet hem niet als een ijverige student, maar als een product van het Google-tijdperk. Iemand die informatie niet zelf interpreteert, maar in zijn eentje een utopie bij elkaar knipt en plakt. “Daar waar schizofrenen nog de reputatie hebben dat ze briljant kunnen redeneren vanuit verkeerde uitgangspunten, daar kwam Breivik helemaal niet aan een redenatie toe”, schrijft Longman. Ergens is hij volgens de demograaf in zijn gedachten gestruikeld. Maar de vraag waarom Breivik dacht dat zijn utopie met een massamoord dichterbij zou komen, blijft volgens hem onbeantwoord.

Schrijvers zijn volgens Longman niet verantwoordelijk voor de manier waarop gestoorde geesten hun teksten verwerken. Dat heeft namelijk meer met de geest te maken dan met het boek. “Iedere schrijver, in het bijzonder degenen die zich bezig houden met controversiële onderwerpen, loopt het risico dat zijn werk een ellendige invloed op iemand kan hebben.”

Gepubliceerd: NRC