De wereld staat in brand. Houd moed, ga blussen

Tot 2000 waren het alleen diepgelovigen die de Dag des Oordeels vreesden. Sektes die deze Openbaring bloedserieus namen, verklaarden we voor gek. Nu is het mainstream: een opeenvolging van crises, van millenniumbug tot Fukushima, seculariseerde het doemdenken.

Fictie en nonfictie-boeken over Peak Oil, de opwarming van de aarde en het einde van de beschaving zijn bestsellers. Doomsday Preppers, een realityserie op National Geographic waarin mensen zich voorbereiden op de eindtijd, is enorm populair. Films als Terminator, Armageddon, Outbreak, Resident Evil, I Am Legend, The Day After Tomorrow en 2012 trokken volle zalen.

Ondertussen spreken politici over een financiële systeemcrisis, de uitroeiing van het kwaad en concretiseren zij klimaatbeleid tot veiligheidsissues als voedselschaarste, natuurrampen en territoriale conflicten om fossiele brandstoffen.

Alsof al die plagen totaalvernietiging inleiden

Wat is dat toch met die obsessie voor allesvernietigende virussen, meteorieten, technologieën, aanslagen, systeemcrashes en natuurrampen, vroegen mediastrateeg Matthew Gross en schrijver Mel Gilles zich af. In hun boek The Last Myth (Prometheus Books, maart 2012) betogen ze dat het hier niet om onschuldig doemdenken gaat. Nee, toekomstige historici zullen ons tijdperk definiëren als de “apocalyptische periode”. We hebben volgens de auteurs weliswaar in korte tijd veel rampen te verstouwen gehad, maar voor het eerst in de geschiedenis verbinden we hier als gemeenschap een voorzienige betekenis aan. Alsof al die ‘plagen’ een onafwendbare totaalvernietiging inleiden (lees hier een voorpublicatie).

De schrik sloeg volgens Gross en Gilles voor het eerst toe met de atoombom op Hiroshima (1945), plotseling kwam het besef dat we in staat zijn onszelf te vernietigen. Tsjernobyl (1986) toonde aan dat daar niet eens kwade wil voor nodig is. Met het einde van de Koude Oorlog (1989) klaarde de lucht wat op. Filosoof Fukuyama hield ons voor dat de ideologische strijd tussen fascisme, communisme en democratie gestreden is en laatstgenoemde had gewonnen: de toekomst aan vrije samenlevingen. Toch zou de afhankelijkheid van technologie deze samenlevingen uit balans kunnen brengen, voorspelden informatici eind jaren negentig. Een slordigheid in de datumnotatie van oude basissoftware, beter bekend als de millenniumbug, kon weleens uitmonden in een allesomvattende computercrash.

Gelukkig bleef die uit, maar al snel diende zich een ontwrichtend, ideologische conflict aan met de Al Qaeda-aanslagen op 11 september 2001. Twee torens kapot, hele wereld over de zeik. Bevolkingsgroepen vlogen elkaar in de haren. Tot overmaat van ramp begon de natuur zich te roeren: orkanen, tsunami’s, aardbevingen. Huizen verdwenen in de aarde, draaikolken slokten menigtes op. Klimaatverandering ontwikkelde zich van geitenwollensokkengezever tot de Ongemakkelijke Waarheid van Al Gore.

Doemdenken weekt zich los van religie en seculariseert

In plaats van de handen ineen te slaan, bleven we onvermoeibaar op elkaar inhakken. In Madrid werd een forenzentrein uiteengereten, in Londen ontploften metrostellen. Het Westen voerde uitzichtloze oorlogen in Afghanistan en Irak, duizenden Amerikaanse soldaten in bodybags retour. De olieprijs bereikte een recordhoogte, banken vielen, huizenmarkten stortten in, gezinnen op straat. Geen cent meer te makken, laat staan om een volgende crisis te bestrijden. “Alle handen zullen slap worden en alle knieën van water druipen”, vermeldt het Hebreeuwse Bijbelboek Ezechiël over de eindtijd. Weerstand bieden heeft geen zin, vluchten kan niet meer, berust in het lot, dat idee. Je hoeft geen gelovige te zijn om uit al het recente onheil het Laatste Oordeel af te leiden. We hebben gezondigd, gefaald. Het is gedaan. Die gedachte.

Natuurlijk is niet bij iedereen de moed in de schoenen gezonken, maar dat neemt niet weg dat Gross en Gilles een trend zien. Liefst zestig procent van de Amerikanen is volgens de auteurs met aftellen begonnen. Ze weten niet wanneer Moeder Natuur ons eruit schopt, zijn er ook niet bewust mee bezig, maar beamen desgevraagd wel de gedachte dat de mensheid zijn langste tijd heeft gehad. Een idee dat los is gezongen van religieuze geschriften. Sommigen zoeken alsnog houvast in een mythe, zoals het Kosmische Omslagpunt dat de Maya-kalender op 21 december 2012 dateert.

Vrees niet het einde van de wereld, maar het einde van de verbeelding

Pas op met dat doemdenken, waarschuwen Gross en Gilles. In plaats van ons te verenigen rondom gedeelde zorgen, lopen we als lemmingen de afgrond tegemoet. “Het enige einde dat we moeten vrezen is het einde van onze verbeelding”, betogen ze. Want als de verbeelding stokt, dan stokt het oplossend vermogen, de kracht om serieuze problemen voortvarend te lijf te gaan.

Dat het auteursduo hier een punt heeft, blijkt uit het gedrag van de Ware Gelovigen. Deze volgelingen deden in 2011 afstand van spaargeld, bezittingen en baan omdat ‘profeet’ Harold Camping (90) verkondigde dat op 21 mei 2011, klokslag 18 uur, de wereld vergaat. Iedereen die hem moreel of financieel steunde zou opgestraald worden, terwijl de rest van de wereld een vernietigingsproces met “bloed en ziektes” zou ondergaan. Zelfs op Nederlandse treinstations verschenen posters van Campings honderd miljoen dollar kostende campagne. De meest trouwe volgelingen zitten nu in zak en as: ze gaven alles weg en moesten na de Dag des Oordeels gezond weer op, wat enige moeite kostte.

De boodschap van Gross en Gilles: waak voor self-fulfilling prophecy, als je denkt dat het schip zinkt, zal je zelf het eerst verzuipen. Wees daarom een kapitein, red wat er te redden valt, leef naar de toekomst – ook al geloof je er niet in. En denk in het klein: bespaar geen energie omdat je een klimaatcatastrofe wilt afwenden, maar omdat het je een goed gevoel geeft. Werp de Mythe van de Apocalyps van je af. Ga blussen, niet bidden.

Gepubliceerd: NRC