Bestel bij:
Dejongsteven@gmail.com
  • 04
    sep
    2012

    Politici, laat die feitjes. Inspireer ons met een verhaal, desnoods met leugens

    ‘Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral’, luidt een beroemde zin van toneelschrijver Bertolt Brecht. Hij typeerde daarmee de vruchteloze pogingen om naar het goede leven te streven. Precies wat de politiek nu etaleert in haar verkiezingsstrijd. Het gaat niet meer om idealen, maar om wie de cijfers het best uit zijn hoofd kent.


    Die cijfers verarmen het debat. Belastingtarieven, begrotingstekorten, pensioenleeftijden, arbeidsplaatsen en beleidsbudgetten. Vergist een politicus zich in een cijfer dan wordt hij meteen voor leugenaar uitgemaakt. Niet de waarde van zijn ideeën, maar zijn fout haalt de voorpagina’s.

    Journalistieke fact checkers sluipen in deze verkiezingscampagne als hyena’s om de kandidaten heen. Dankbaar maken politici vervolgens gebruik van hun bevindingen. Kruit waarmee ze tegenstanders in het volgende debat te lijf gaan. “Nu doet u het weer”, zei Samsom tegen premier Rutte toen hij – waarschijnlijk per ongeluk – een onwaarheid vertelde over het PvdA-programma. Een aantijging die vervolgens het nieuws domineerde, ten koste van zowel het PvdA- als VVD-verhaal.

    Deze houdgreep degradeert politiek tot een ruzieachtig wellus-nietus-spelletje, nietszeggend gekissebis. Hoe leeg politiek kan worden, demonstreert The Washington Post. De krant ontwikkelde een applicatie waarmee je debatten kunt terugkijken met ondertitelde feitencheck. Het illustreert de wijze waarop politici nu beoordeeld worden: niet als mensen die ons willen leiden naar een beter bestaan, maar als potentiële leugenaars die ons een kat in de zak verkopen.

    Dwang van de feiten tast wilsvorming aan

    Moet de politiek aan de leiband van de feiten lopen, vroeg filosoof Hans Harbers zich onlangs af op Socialevraagstukken.nl. Wat hem betreft niet en dat onderbouwt hij met het onderscheid dat de socioloog Max Weber in 1917 maakte. “Wetenschappelijk onderzoek gaat over de feiten – het Sein; politieke wilsvorming over de waarden – het Sollen. Die twee domeinen moeten strikt van elkaar gescheiden blijven. Dat is goed voor de wetenschap – haar neutraliteit en objectiviteit; maar ook voor de politiek. Het politieke spreken moet vrij zijn, los van Sachzwang, de dwang van de feiten. Wat we normatief wenselijk achten mag niet afhankelijk zijn van wat feitelijk mogelijk is.”

    Natuurlijk, vergissingen of leugens moeten aan het licht gebracht worden. En ja, het geld groeit niet aan de bomen, dus de verdeling van de poet verdient een financiële paragraaf in ieder verkiezingsprogramma. Maar het is zeer de vraag of het debat rijker wordt van politici die elkaar met CPB-cijfers om de oren slaan. Of dat kiezers betere keuzes kunnen maken als politici zich kandideren voor penningmeester in plaats van premier.

    Waar zijn de bezielende tirades?

    Het wrange is dat deze zakelijkheid is doorgedrongen tot zaaltjes achteraf. Zaaltjes waar niet de lijsttrekkers debatteren, maar politiek onervaren burgers die zich gekandideerd hebben als volksvertegenwoordiger. Mensen die zich vol overtuiging willen inzetten voor een beter Nederland, maar dichtklappen zodra ze moeten rekenen of gedwongen worden partijstandpunten op te lepelen. Geketend aan de feiten vergeten ze waarom ze de politiek ingingen. Hun bevlogenheid neemt af naarmate het debat technischer wordt.

    Dramatisch was de afgang van Ton Lammertink, nummer 20 op de lijst van het Democratisch Politiek Keerpunt (DPK). Gisteravond werd hij in allerijl door Hero Brinkman – de lijsttrekker die liever aanschoof bij het Radio1-debat – naar een zaaltje in Zoetermeer gestuurd. Onvoorbereid kruiste Lammertink de degens met PvdA, SP, CDA en VVD. Terplekke bladerde hij nog door papieren, met leesbril. Op een vraag over CPB-doorrekeningen antwoordde hij. “Eigenlijk ben ik bang om met cijfers te gaan goochelen.” Vervolgens zette hij het CPB neer als een “communistisch bureau” dat “niet onafhankelijk” is en beter zelf wegbezuinigd kan worden. Lammertink liep keer op keer vast op feitelijke vragen, terwijl hij als prototype van de verontwaardigde burger mogelijk bezielende tirades kan houden in eigen kring. Niets van dat in Zoetermeer. Hij keerde huiswaarts als een schooljongen die zijn huiswerk niet had gedaan. Al vloekend in de auto hield hij allicht zijn beste toespraak ooit, maar helaas zonder toehoorders.

    Strooi niet met cijfers, zaai idealen

    Misschien is het de crisis. Misschien dwingen kiezers de politici in dat boekhoudkundige keurslijf. Wie de dubbeltjes moet omdraaien kan het mogelijk niet meer opbrengen na te denken over fundamentele keuzes. Die wil enkel weten of de politiek iets kan doen aan hypotheekrenteaftrek, zorgpremies en belastingen. Of zoals RTL-presentator Rick Nieman vanavond het lijsttrekkersdebat in Carré aankondigde: “Het gaat over uw geld en wat de politici daarmee van plan zijn.” Vervolgens verwezen enkele politici naar de verslaggeving. GroenLinks-leider Jolande Sap: “De feitencheckers krijgen het druk met dit debat.”

    Een zakelijkheid die zich op alle politieke terreinen manifesteert. Missies naar Afghanistan worden besproken alsof de vakantiekoffer ingepakt wordt. Zakelijkheid die in schril contrast staat met de bevlogen speech die Winston Churchill hield toen hij de volksvertegenwoordiging overtuigde van de noodzaak Duitsland aan te pakken. “We shall fight on the beaches, we shall fight on the landing grounds, we shall fight in the fields and in the streets, we shall fight in the hills; we shall never surrender.” Geen geouwehoer over het aantal soldaten, de kosten of tijdsduur van de missie, maar politieke wil om de klus te klaren. Elf jaar later werd de basis voor een verenigd en vreedzaam Europa gelegd, een constitutie die nu enkel als kostenpost wordt besproken. Net als ontwikkelingssamenwerking.

    Dat het ook nu anders kan, bewees Occupy. Een crisisbeweging die verweten werd geen agenda te hebben, geen oplossingen, geen feitelijke onderbouwing. Toch kregen deze beurspleinbezetters miljoenen mensen achter zich. De manifestatie bewees dat mensen in tijden van crisis niet altijd eerst aan eten denken, maar ook nog kunnen terugvallen op een moraal. De politicus die de crisis net zo te lijf wil gaan als Churchill de nazi’s heeft dus helemaal geen telraam nodig. Die kan terugvallen op wat politiek in wezen hoort te zijn: niet de verdeling van de miljarden, maar wilsvorming over de waarden – het Sollen. Politici die er zo instappen rekenen we af op de kracht en waarde van hun idealen, niet op een onbenullige rekenfout. Een waar leider strooit niet met cijfers, maar zaait idealen.

    Gepubliceerd: NRC

NRC

Voor NRC Handelsblad, nrc.nl en nrc.next schreef ik sinds mijn aanstelling in september 2007 meer dan 800 artikelen. De meeste daarvan als opiniemaker voor nrc.nl.

Over de auteur

Steven de Jong (1981) is opinieredacteur van NRC Handelsblad. Op deze site kunt u zijn artikelen uit de periode 2001-heden lezen. Artikelen voor 2007 zijn geschreven voor andere media. Zie ook de rubrieken Boeken, Fictie (korte verhalen), Onderzoek, Freelance en Blog.
E-mail: dejongsteven@gmail.com
  • Volg Steven de Jong op Twitter!
  • Volg Steven de Jong op LinkedIn!