Bestel bij:
Dejongsteven@gmail.com
  • 01
    sep
    2009

    Inglourious Basterds is geen vrijblijvende shootout meer

    Genieten van een Tarantino-film had altijd al iets dubbels. Toch kwam je ermee weg: het geweld was zo over the top dat het komisch werd. Inglourious Basterds is daarom geen verrassing. Toch schokt het. Dit is geen vrijblijvende shootout meer.

    De nieuwste film van Quentin Tarantino, die op 27 augustus in Nederland in première ging, speelt zich namelijk niet in een misdaadmilieu af, waar meningsverschillen nu eenmaal met kogels beslecht worden, maar in het door Duitsland bezette Frankrijk. De Tweede Wereldoorlog dus, die geschiedschrijvers keurig in goed en kwaad hebben opgesplitst.

    Collectief geheugen

    Ook vandaag werd benadrukt wie goed en wie fout was. “We zijn hier om ons te herinneren”, zo sprak de Poolse premier Donald Tusk op een internationale herdenking, “wie in deze oorlog de agressor was en wie het slachtoffer”. De Duitse bondskanselier Angela Merkel trok het boetekleed aan en gaf toe dat haar land “eindeloos veel lijden heeft veroorzaakt”. Die vaststelling heet in de woorden van Tusk “een eerlijk geheugen”.

    Tarantino heeft lak aan dat collectieve geheugen. Daarin staat hij overigens niet alleen. De oorlogsfilms van de afgelopen jaren hebben stuk voor stuk gebroken met het idee dat alle nazi’s slecht waren. Onder elk uniform klopt een hart, luidde de boodschap. Dat is de discrepantie tussen oorlog op politiek niveau en de individuele beleving ervan.

    Individu centraal

    Schindler’s List (1993) vertelt bijvoorbeeld het verhaal van de Duitse industrieel die bij zinnen komt en honderden joden uit handen van de nazi’s weet te houden. Zwartboek (2006) maakt van de SD-officier – waar verzetsstrijder Rachel Steinn een schijnrelatie mee begint – een zorgzame partner die het bloedvergieten poogt te stoppen. Valkyrie (2008) is geïnspireerd op het waargebeurde verhaal van de Duitse kolonel Claus von Stauffenberg die een aanslag op Hitler beraamt (“We have to show the world that not all of us were like him”). En Der Untergang (2004) spant de kroon: regisseur Oliver Hirschbiegel maakt van de Führer een innemende baas die ondanks zijn woedeaanvallen bovenal menselijk is. Iemand waar we om mogen lachen, getuige de immens populaire parodieën op YouTube. Het monster werd mens.

    Met enige wil is ook Oorlogswinter (2008) in dit rijtje op te nemen: de zorgzame oom van de jonge hoofdrolspeler blijkt bij nader inzien geen verzetsheld maar een verrader te zijn. Dat neemt echter niet weg dat de sympathie voor deze nazi-vriend zomaar verdwijnt. Daarvoor kent de kijker hem al te lang van zijn goede kant. Vorig jaar verscheen ook Die Welle – geen oorlogsverhaal, maar een verfilmd experiment dat toont hoe gewone scholieren gegrepen kunnen worden door het fascistische gedachtegoed en hoe moeilijk het is je daar als individu aan te onttrekken.

    Menselijk tekort

    Stuk voor stuk films die het zwart-wit denken van de kijker vertroebelen, de muur tussen goed en kwaad slechten door het individu centraal te stellen. Soms individuen die ondanks de orde eigen keuzes durven maken en soms individuen die niet anders kunnen dan gehoorzamen aan het gezag. De regisseurs van deze films kweken begrip voor het menselijk tekort van zij die kwaad doen en slaan het vijandbeeld aan diggelen door sommige nazi’s als collaborateurs te laten schitteren. Niet iedereen die Hitler heeft gediend is een bruut. Een gegeven dat in het schuldbewuste Duitsland – en daarbuiten – niet zelden onderwerp van discussie werd. Taboes zijn dus al doorbroken of in ieder geval besproken.

    Moraal bezoedelen

    Is Inglourious Basterds van Quentin Tarantino daarom het logische vervolg op deze films, de overtreffende trap misschien? Onder het mom van: als we nazi’s mogen humaniseren dan moet de onschuld van de joden, de geallieerden en het verzet er ook maar aan geloven? Of spreekt Tarantino onze vergeldingsdrang aan? De behoefte om je ergste vijand een pijnlijke, langzame dood te bezorgen. Te laten sidderen van angst alvorens zijn schedel – de wreedste scène – in te slaan met een honkbalknuppel. Zijn de klootzakken van Tarantino ordinaire sadisten of wraakzuchtigen die ondertussen voor een hoger doel strijden?

    Natuurlijk, in de westerse cultuur is – of was – het not done om de moraal van bevrijders en slachtoffers te bezoedelen. Maar in 1998 werd die wet in Saving Private Ryan al met voeten getreden. Duitse soldaten die zich reeds overgegeven hadden kregen zonder proces een kogel door het hoofd. Het recht vierde niet altijd zijn zege aan de betere zijde. En wat te denken van Zwartboek: een vrouw die men verdenkt van heulen met de nazi’s, wordt door Nederlanders besmeurd met uitwerpselen. Na de bevrijding, wel te verstaan. Die beschamende vertoning wordt enigszins gecorrigeerd door het ingrijpen van een hoge officier. Als wij ons als beesten gedragen zijn we geen haar beter dan de nazi’s, preekt hij.

    Opjagen en verraden

    Hoe dan ook, Tarantino maakt het met Inglourious Basterds wel heel bont. Tegelijkertijd hadden we niet anders kunnen verwachten. Zijn films zijn vergeven van trigger happy figuren die moorden om het moorden. De hogere moraal, voor zover die aanwezig is, moet het altijd afleggen tegen de genadeloosheid van de schurk. Verraad is het terugkerende thema dat in Reservoir Dogs (1992), True Romance (1993) en Pulp Fiction (1994) steevast eindigt in een vuurgevecht waarin vrijwel iedereen het loodje legt. Zo ook in Inglourious Basterds, getuige de shootout in een café. Om maar niet te spreken van het achteloos neerschieten van de SS-chauffeur die zich zojuist in het kielzog van zijn meerdere heeft overgegeven. Een mens is niets waard in Tarantino’s films, maar een beestje dat je op kunt jagen.

    Nu heeft Tarantino toevallig de Tweede Wereldoorlog als onderwerp gekozen. In een Duitse krant beloofde hij dit trauma met respect te behandelen, maar het enige dat hij in zijn waarde heeft gelaten is het immorele karakter van zijn oeuvre. Waar andere regisseurs dichter bij de mens probeerden te komen, daar schept Tarantino de bruut; hij steekt de draak aan met alle moraliteit. Met Inglourious Basterds haalt hij een grap uit in het verkeerde gezelschap. Eén waar 64 jaar na dato hartelijk om wordt gelachen. Dat is dan wel weer verrassend.

    Gepubliceerd: NRC

NRC

Voor NRC Handelsblad, nrc.nl en nrc.next schreef ik sinds mijn aanstelling in september 2007 meer dan 800 artikelen. De meeste daarvan als opiniemaker voor nrc.nl.

Over de auteur

Steven de Jong (1981) is opinieredacteur van NRC Handelsblad. Op deze site kunt u zijn artikelen uit de periode 2001-heden lezen. Artikelen voor 2007 zijn geschreven voor andere media. Zie ook de rubrieken Boeken, Fictie (korte verhalen), Onderzoek, Freelance en Blog.
E-mail: dejongsteven@gmail.com
  • Volg Steven de Jong op Twitter!
  • Volg Steven de Jong op LinkedIn!