Bestel bij:
Dejongsteven@gmail.com
  • 25
    okt
    2012

    Egoïsme in het kwadraat. Dat predikt Paul Ryans favoriete filosoof Ayn Rand

    De Republikeinse vicepresidentskandidaat Paul Ryan onthulde jaren geleden dat hij Ayn Rands’ Atlas Shrugged keer op keer herleest. Een filosofische roman waarin geld de ‘wortel van al het goede’ is en ‘leven ter wille van de ander’ het kwaad. Uitgeverij Sijthoff heeft nu een Nederlandse vertaling: De kracht van Atlantis, een paperback van 1.440 pagina’s.


    Rand (1905 – 1982) groeide op in Sint-Petersburg als Alissa Zinovievna Rosenbaum. Haar afkeer van het communisme kwam met de oprichting van de Sovjet-Unie. Zo diep haar haat jegens die collectivistische ideologie zo groot haar bewondering voor het meer individualistische Amerika waar ze in 1926 naar emigreerde.

    In 1936 verscheen Rands eerste anti-communistische aanklacht in de vorm van de novelle We the Living. 21 jaar later vestigde ze naam met haar magnum opus Atlas Shrugged, een boek waar niet alleen de 42-jarige Paul Ryan inspiratie uithaalde maar miljoenen landgenoten met hem. Dat is bijzonder, want de toon is tamelijk radicaal. Harteloze logica voor individuen die enkel voor eigen gewin gaan. Zo zou je Atlas Shrugged, vorig jaar verfilmd in twee delen, kunnen kenschetsen.

    Zonder geld zijn mensen middelen

    De roman wordt in de VS gezien als het meest invloedrijke werk na de Bijbel – de vermeende openbaring van Gods woord waarin het tegenovergestelde, namelijk naastenliefde, boetedoening en onderwerping, bepleit wordt. Atlas Shrugged valt God of de morele vermaatschappelijking van Hem ook direct aan. “De naam voor deze monsterachtige absurditeit is de Erfzonde. Een zonde zonder wil is een slag in het gezicht van moraliteit en een arrogante contradictio in terminis: datgene wat buiten de mogelijkheid van keuze ligt, bevindt zich buiten het gebied van de moraliteit.”

    Geld, daarentegen, verlangt volgens Rands fictieve boodschappers de hoogste deugden. “Tot eer en glorie van het mensdom ontstond er, voor de eerste en enige keer in de geschiedenis, een land van geld – en dat is de hoogste, eerbiedigste lof die ik Amerika kan toezwaaien, vanwege deze bestaansmiddelen: een land van gezond verstand, gerechtigheid, vrijheid, productie en prestatie. Voor de eerste keer kregen het menselijk verstand en geld de vrijheid, en werden fortuinen niet vergaard door verovering, maar door werk. En in plaats van zwaardvechters en slaven verscheen de echte maker van rijkdom, de meest geweldige werker, de hoogste soort van menselijk wezen – de selfmade man – de Amerikaanse industrieel.”

    Loop zo hard u kunt weg van een man die u vertelt dat geld kwaad is, vervolgt Rand uit monde van het personage John Galt. “Die zin is als de waarschuwende bel van een melaatse, en geeft aan dat er een plunderaar in aantocht is. Zolang mensen samen op aarde leven en middelen nodig hebben om met elkaar om te gaan, is hun enige alternatief, als zij van geld afstappen – de loop van een vuurwapen.” Een ander personage, Francisco d’Anconia, dwingt de lezer tot een keuze. “Totdat u ontdekt dat geld de wortel is van al het goede, vraagt u om uw eigen vernietiging. Zodra geld niet langer het middel is waarmee mensen met elkaar handelen, worden mensen de middelen van andere mensen. Het is een kwestie van bloed, zwepen en vuurwapens – of dollars. Maak uw keuze – een andere is er niet, en uw tijd raakt op.”

    Een overheid die plundert uit naam van profiteurs

    In haar boek is Ayn Rand eigenlijk niet zelf de verteller, maar spreekt ze via gecreëerde helden. De roman gaat over een kwakkelend spoorwegbedrijf, geleid door een directeur zonder ruggengraat. Een directeur die zich gedraagt als bureaucraat en zijn ziel uiteindelijk verkoopt aan de overheid. Een overheid die zich het kapitaal van ondernemers langzaamaan toe-eigent met belastingen, nationaliseringen en allerhande bemoeienissen. Uiteindelijk gaan de ondernemers, de industriëlen die uit ander hout gesneden zijn dan de spoorwegdirecteur, in staking. Ze ervaren de collectivistische maatregelen als diefstal van hun kapitaal. Geld dat ontsproten is aan hun verstand.

    In die staking zit de symboliek: zodra zij hun uitvindingen – technieken voor grondstofwinning en energieopwekking – terugtrekken is het land nergens meer. Uitvindingen die zij niet deden uit naastenliefde, maar uit eigenbelang: om geld te verdienen. Een overheid die succes bestraft, geld afneemt van degenen die het eerlijk verdiend hebben, doet volgens Ayn Rands fictieve helden het licht uit. En dat zal die overheid, met in haar gevolg de profiterende burgers, weten ook. De industriëlen maken duidelijk dat de kapitalistische zon niet voor niets opgaat en dooft als haar intellectuele brandstof wordt weggenomen.

    Met dialogen legt Ayn Rand het waardepatroon bloot van een Amerikaanse samenleving die tot haar ergernis vervalt in collectivisme. Die de krachten zou verloochenen waarmee ze groot is geworden. Maar het zijn de toespraken van de industriële helden waarmee ze haar eigen filosofie – het Objectivisme – openbaart. Zo bezien heeft ze in haar roman een manifest verpakt. En zo herlezen haar bewonderaars het ook. Republikein Paul Ryan voorop. In 2005 loofde hij Rands filosofie op een bijeenkomst van de Atlas Society, een organisatie die het Objectivisme propageert.

    Ryan zei: “Het is heel belangrijk om kennis te nemen van onze wortels. Daarvoor moeten we Ayn Rands visie en geschriften tot ons nemen. Zij toont onze inbedding, wat onze grondbeginselen zijn. Ik blader altijd naar Francisco d’Anconia’s toespraak over geld als ik aan monetair beleid denk. Daarna lees ik de 64-pagina’s tellende rede van John Galt, u weet wel, die radiotoespraak op het eind. En dan bestudeer ik een heleboel andere dingen van Rand. Dit doe ik om mijn uitgangspunten te ijken, zodat ik er zeker van ben dat mijn geloof en handelen in overstemming zijn met de belangrijkste principes van het individualisme.”

    Bestaat deugd in het dienen van ondeugd?

    Allesomvattend is de rede van John Galt. Een abstract doch compromisloos betoog. Lang blijft Galt een mysterieuze figuur: een soort geweten dat knaagt, maar niemand kan vatten. ‘Wie is John Galt?’, luidt de eerste zin van het boek. Een zin die als een mantra herhaald en herhaald wordt.

    Uiteindelijk, op pagina 1.180, laat Galt van zich horen. Terwijl ‘Head of the State’ Thompson (gemodelleerd naar president Harry Truman) op het punt staat het volk via de radio toe te spreken, breekt John Galt in met een krachtige straalzender. “De heer Thompson zal vanavond niet tot u spreken. Zijn tijd is om. Ik heb het overgenomen. U zou een verslag te horen krijgen over de wereldcrisis. Dat is wat u te horen gaat krijgen.”

    Vervolgens overweldigt Galt de toehoorders met een rede van 74 pagina’s. “U wilde weten wie John Galt is? Ik ben de eerste man die weigerde zijn bekwaamheid als schuld te beschouwen. Ik ben de eerste man die geen boete wilde doen voor zijn deugden, of die bereid was ze te laten gebruiken als werktuigen voor zijn vernietiging.”

    De onzichtbare spreker vraagt zijn toehoorders af te zien van een moraal die geestelijke waarden hoger aanslaat dan materie. Enkel het verdienen van kapitaal geeft volgens Galt uiting aan het goede van de mens. Alleen als de mens rijkdom nastreeft, heeft hij de mensheid iets te bieden. Geld is in de ogen van Galt de enige drijfveer om voortdurend te presteren – diensten en goederen te leveren die ontsproten zijn aan het verstand. Niemand mag zomaar aanspraak maken op andermans verstand, vindt Galt. Dan wordt de mens een middel. Het vertrekpunt is daarom altijd eigenbelang en respect voor andermans belang, leert Galt.

    Het collectief is volgens John Galt (lees: Ayn Rand) een nietszeggende entiteit waaraan individuen valselijk onderworpen worden. Een entiteit die doordrongen is van religieuze dictaten. Een ongeldige moraal. “Waarom is het immoreel om iets waardevols te maken en het te houden, maar moreel om het weg te geven? En als het niet moreel is voor u om iets waardevols te houden, waarom is het dan wel moreel voor anderen om het in ontvangst te nemen? Als u onzelfzuchtig en deugdzaam bent wanneer u het geeft, zijn zij dan niet egoïstisch en immoreel wanneer zij het nemen? Bestaat deugd in het dienen van ondeugd? Is het morele doel van diegenen die goed zijn dan zelfopoffering ter wille van degenen die slecht zijn?”

    Algemeen belang als vijand van het private

    Ayn Rand breekt in haar boek met de doctrine dat de mens een offerdier is dat bestaat voor het genoegen van anderen. Bij monde van John Galt dicteert ze daarom deze levensstijl: “Vecht voor de waarde van uw persoon. Vecht voor de deugd van uw trots. Vecht voor de essentie van datgene wat de mens is: voor zijn soevereine, rationele verstand. Vecht, met de stralende zekerheid en de absolute juistheid van hem die weet dat de Moraliteit van Leven van u is, en dat het aan u is te strijden voor elke prestatie, elke waarde, elke grootsheid, al het goede en elke vreugde die ooit op deze aarde heeft bestaan.” Een betoog dat afgesloten wordt met een eed die al het voorgaande samenvat: “Ik zweer – bij mijn leven en mijn liefde ervoor – dat ik nooit zal leven ter wille van een ander, noch een ander zal vragen te leven ter wille van mij.”

    Dit leerstuk heeft Paul Ryan dus op zijn nachtkastje staan. Een compromisloze filosofie die nogal contrasteert met de Bijbel die waarschijnlijk ook op zijn nachtkastje staat. Hoe sterk Rand hem beïnvloed heeft, lichtte hij toe bij de Atlas Society. “Ik ben opgegroeid met het lezen van Ayn Rand. Ze leerde me veel over wie ik ben, wat mijn waarden zijn en wat mijn overtuigingen. Het inspireerde me dermate dat ik het als verplichte kost opgaf in mijn kantoor. Voor al mijn medewerkers en stagiaires. Als er één denker is die ik krediet moet geven voor mijn toewijding aan de publieke zaak dan is het Ayn Rand. De strijd die we nu voeren, laat daar geen misverstand over bestaan, is een gevecht van individualisme tegen collectivisme.”

    Er is veel te doen om Ryans eerbetoon aan Ayn Rand. Dusdanig dat hij zich genoodzaakt zag publiekelijk wat afstand van haar te nemen. Wat moet een gelovige volksvertegenwoordiger immers met zo’n atheïstische filosofie? Hoe verhoudt zich dat tot het Mormoonse gemeenschapsdenken van presidentskandidaat Mitt Romney? Hoe komt hij erbij om Ayn Rand als reden te noemen de publieke zaak te dienen? Rand gruwelde al van het begrip ‘publiek’, zo schreef ze later in een non-fictie boek: “Aangezien ‘het publiek’ geen entiteit is, aangezien het publiek slechts een aantal individuen is, kan het idee dat een ‘algemeen belang’ particuliere belangen en rechten vervangt maar één betekenis hebben: dat de belangen en rechten van sommige individuen voorrang krijgen op de belangen en rechten van anderen. Als dat zo is, dan moeten alle mensen en alle private groepen tot aan de dood vechten voor het voorrecht om als ‘het publiek’ beschouwd te worden.” En wat te denken van Ryans steun voor de bailout van Detroit. Grootindustriëlen die overeind gehouden worden door de overheid – zulks kwam zelfs in Rands grootste nachtmerries niet voor.

    Papier is hypotheek op niet bestaande rijkdom

    De adoratie van Ryan voor Rand kan dus nooit een wederzijdse zijn. Net zo min als Marx zich zou kunnen vinden in het beleid van Stalin. Toch kunnen we – met een beetje goede wil – Rands invloeden ontdekken in het rechtse denken en handelen van Ryan. Hij maakt zich hard voor belastingverlagingen, een strenge begrotingsdiscipline en een kleine overheid die de burger en ondernemer zo min mogelijk in de weg zit. Zijn pro-life-standpunten lijken hier niet in te passen, maar wetgeving tegen abortus en euthanasie is wel enigszins te rijmen met Rands ‘Moraliteit van het Leven’ waarin de fysieke mens als hoogst eerbare goed wordt aangeslagen. Zelfs de doodstraf – want wie steelt, verkracht of moordt is in Rands filosofie eigenlijk al verloren als mens. Wie de moraliteit van het leven veronachtzaamt, heeft geen plaats in het morele universum van Ayn Rand.

    Bovendien verafschuwt Ryan het wangedrag dat deels verantwoordelijk is voor de economische crisis. Zelfverrijking aan de top (geldsommen incasseren die niet in verhouding staan tot prestaties), rommelhypotheken, creditcard-huishoudens – vrijwel iedereen, ook Ryan, is nu tot het inzicht gekomen dat dit een doodlopende weg is. Dat hier geld gecreëerd werd in plaats van verdiend, dat er daarom sprake is van geldmisbruik. Of zoals ze haar heroïsche personage Francisco d’Anconia laat spreken: “Wanneer u ziet dat er handel wordt gedreven, niet met instemming, maar onder dwang – wanneer u ziet dat u om te kunnen produceren, toestemming nodig hebt van mensen die niets produceren – wanneer u ziet dat geld vloeit naar degenen die niet in goederen maar in gunsten handelen – wanneer u ziet dat mensen rijker worden door omkoperij en beïnvloeding dan door werk, en dat uw wetten u niet meer beschermen tegen hen, maar hen beschermen tegen u – wanneer u ziet dat corruptie wordt beloond en eerlijkheid een zelfopoffering wordt – dan weet u dat uw samenleving ten ondergang gedoemd is.”

    De vraag is echter wat Ayn Rand tegen die excessen – rommelhypotheken en beursfratsen – zou doen. Ze zou de verantwoordelijken wegzetten als plunderaars, maar de onbeteugelde vrije markt die zij voorstaat zou hen geen strobreed in de weg leggen. Wat niet wegneemt dat ze het hele systeem van afgeleide tegoeden afwees in de toespraak van Francisco d’Anconia: “Goud had een objectieve waarde, het was het equivalent van geproduceerde rijkdom. Papier is een hypotheek op een rijkdom die niet bestaat, gesteund door een vuurwapen dat gericht is op degenen die worden geacht hem te produceren. Papier is een cheque die door legale plunderaars wordt uitgeschreven vanaf een rekening die niet de hunne is: namelijk op basis van de deugd van de slachtoffers. Hoed u voor de dag waarop die cheque terugkomt met de aantekening: onvoldoende saldo op rekening.”

    Ron Paul, een excentrieke Republikeinse afgevaardigde, staat principiëler in dit monetaire debat dan Paul Ryan. Hij is eveneens een bewonderaar van Ayn Rand en de rubriek ‘Who is Ron Paul?’ op zijn website is volgens commentatoren zelfs afgeleid van het mantra ‘Who is John Galt?’. Ook frappant: zijn zoon, senator Randal Howard Paul, heeft als roepnaam ‘Rand’. Episch is de wijze waarop Ron Paul de voorzitter van de Federal Reserve (de centrale bank van Amerika) vorig jaar ondervroeg. Hij legde Ben Bernanke de vraag voor of goud gelijk staat aan geld. “Het is een financieel goed”, antwoordde de staatsbankier. “Het is geen geld. Net als schatkistcertificaten denk ik dat het hier om financiële activa gaat.” Waarom slaan banken het dan in, vroeg Paul verder. “Nou, het is een vorm van reserve.” Helemaal vaag werd het toen Paul aan Bernanke vroeg waarom hij geen diamanten inkoopt. “Nou, het is traditie, een lange traditie.” Ron Paul had zijn punt op Randiaanse wijze gemaakt: geld is losgezongen van de waarde die we aan menselijke prestaties hechten. Geld als doel op zich – dat lukraak bijgedrukt kan worden – en van mensen middelen maakt.

    Anarchist is het uitschot van de intellectuele wereld

    Eigenlijk is het onmogelijk om als politicus te handelen naar de filosofie van Ayn Rand. Zelfs met de Amerikaanse libertariërs die opkwamen in de jaren zeventig wilde ze niets van doen hebben. En dat terwijl hun leer het dichts in de buurt komt van haar Objectivisme, zelfs ervan afgeleid is. “Kapitalisme is het enige systeem dat absolute objectivistische regels vereist, maar nu willen de libertariërs het kapitalisme combineren met anarchisme”, schreef ze in haar boek The Moratorium on Brains. “Dat is nog erger dan wat Nieuw Links heeft voorgesteld. Het is een aanfluiting voor de filosofie en ideologie. Ze strooien met slagzinnen en proberen van twee walletjes te eten. Ze willen hippies zijn, maar niet collectivisme prediken – omdat daar de posities al ingenomen zijn. Maar het anarchisme is een logisch uitvloeisel van de anti-intellectuele kant van het collectivisme. Er is een grotere kans dat ik begrip en respect kan opbrengen voor een Marxist. De anarchist is het uitschot van de intellectuele wereld aan de linker zijde, het soort mensen dat links al opgegeven heeft. En daarom trekt rechts die linkse kaart nu. Dat is de Libertarische Beweging ten voeten uit.”

    Dat compromisloze maakt het gedachtegoed van Ayn Rand praktisch net zo moeilijk toepasbaar als de Bijbel. Wil je leven naar de letter van de religieuze wet, dan moet je het klooster in. In Rands geval: het fictieve universum van Atlas Shrugged – of nee, zelfs het gewone volk krijgt het daar niet tussen de oren. Maar dat het moeilijk toepasbaar is neemt niet weg dat Rands leer eenieder de ogen opent. Daar hoef je heus geen rechtse rakker als Paul Ryan voor te zijn. Wie meent dat talent de ruimte moet krijgen, wie wars is van bureaucratie, wie zich ergert aan luiaards, evenzo aan degene die meer krijgt dan hij verdient en vindt dat geld niet losgeweekt mag worden van arbeid en productie – die zal, zeker in deze tijden van crisis, Atlas Shrugged verslinden. De lezer die er niet door gegrepen wordt zal in ieder geval inzicht krijgen in de manier waarop het wijzere deel van de Republikeinen denkt. Een genuanceerde kijk op het egoïsme dat rechts altijd verweten wordt.

    Blind voor de hulpvraag van geboren zwakkeren

    Atlas Shrugged is zo overtuigend geschreven dat het even duurt voordat je in de gaten krijgt wat er schort aan de leer van Rand. Als niemand ter wille van een ander mag leven, zelfs niet als het die ander ontbeert aan verhandelbaar verstand om in een bestaansminimum te voorzien, wat krijgen we dan voor samenleving? Wat krijgen we voor samenleving als geen burger via de overheid een beroep mag doen op de rijkdom – en daarmee gepaarde macht – van de grootkapitalisten? Wat is dat voor utopie die Ayn Rand voorstaat – breekt het paradijs aan als de Donald Trumps van deze wereld kunnen doen wat ze willen?

    Atlas Shrugged geeft eigenlijk al het antwoord: John Galt moest een geheim genootschap oprichten om de grootkapitalisten aan het verstand te brengen wat hun waarden zijn. Waarden die impliceren dat ieder zoveel mag verdienen als het geld wat consumenten daar voor neer willen tellen. Als alle topondernemers Rands filosofie in de oren knopen is uitbuiting verleden tijd. Maar zo werkt de mens niet, zeker niet de kapitalistische: waar mogelijk beschouwt hij zijn ondergeschikte als middel. Het is een aanfluiting voor de psychologie dat juist Ayn Rand die ondergeschikte de zwarte piet toespeelt. Dat hij, met zijn beperkte vermogens, erop uit is te profiteren van andermans succes. Een dedain waardoor arbeidsongeschikten en werklozen in een depressie raken – ja, hun maatschappelijke identiteit verliezen.

    Rand gelooft zo heilig in de kracht van de mens dat ze blind is voor de hulpvraag van mensen die zwak geboren worden of later pech krijgen in hun leven. Wie zich naar vermogen ontplooit en in zijn bestaan kan voorzien, slaagt bij Rand. Wie zich naar vermogen ontplooit en niet in zijn bestaan kan voorzien, wordt aan zijn lot overgelaten. Erger: ervan verdacht misbruik te willen maken van de mensen die wel geslaagd zijn in het maatschappelijk leven.

    Rands Moraliteit van het Leven komt zo aardig in de buurt van Darwins Moraliteit van het Dier. Wellicht een nuttige levensbeschouwing om jezelf te programmeren er het beste van te maken, de competitie aan te gaan met andere individuen, maar geen blauwdruk voor een samenleving waarin we omkijken naar de mensen die minder gemakkelijk meekomen. Een sociale samenleving, waarin we bewust de entiteit ‘gemeenschap’ creëren – niet omdat zoiets bestaat, maar omdat je in dat denkraam zwakkeren binnenboord houdt. En geslaagde individuen op hun verantwoordelijkheid kunt wijzen. Ayn Rand leert ons veel over de motor van de economie, maar voor de begrenzing ervan moeten we bij andere filosofen zijn.

    Gepubliceerd: NRC

NRC

Voor NRC Handelsblad, nrc.nl en nrc.next schreef ik sinds mijn aanstelling in september 2007 meer dan 800 artikelen. De meeste daarvan als opiniemaker voor nrc.nl.

Over de auteur

Steven de Jong (1981) is opinieredacteur van NRC Handelsblad. Op deze site kunt u zijn artikelen uit de periode 2001-heden lezen. Artikelen voor 2007 zijn geschreven voor andere media. Zie ook de rubrieken Boeken, Fictie (korte verhalen), Onderzoek, Freelance en Blog.
E-mail: dejongsteven@gmail.com
  • Volg Steven de Jong op Twitter!
  • Volg Steven de Jong op LinkedIn!